وقف نامه ربع رشیدی

حدود ۷۰۰ سال پيش در تبريز، دانشگاهي به‌نام رشيدالدين فضل‌الله همداني ايجاد شد. رشيدالدين وزير غازان خان از حکمرانان وقت آن ديار بود. در آن زمان اين دانشگاه شامل چهار دانشکده بود که در چهارطرف آن قرار داشت و اربع يا چهار عربي را به خود اختصاص داد و اين مکان به نام ربع رشيدي شهرت يافت.
ربع رشيدي شهري کوچک بود شامل کتابخانه، مدرسه، مسجد، دارالايتام، حمام، مهمانسرا، بيمارستان، مدارس عالي، و کارگاه‌هاي صنعتي. فضل‌الله همداني براي تامين هزينه‌هاي اين مرکز املاک فراواني را در نقاط مختلف اعم از ايران قديم، بخش‌هايي از عراق، افغانستان، گرجستان، ولايت روم، آذربايجان و سوريه وقف اين مرکز کرد.
خواجه فضل‌الله همداني که پيش از حمله مغول در قلعه‌هاي اسماعليه زندگي مي‌کرد و پس از آن مدتي به وزارت غازان خان رسيده و منشا خدمات فراواني در غرب ايران و آذربايجان شد در سال۷۱۸ ه.ق، با دسيسه‌هاي سياسي کشته شد و ربع رشيدي هم پس از مرگ وي غارت و ويران شد. هم اکنون آثار ناچيزي از آن در تبريز باقي مانده‌است.
وي براي ساماندهي املاک وقفي وقفنامه‌اي را تدوين کرده بود که به وقف نامه ربع رشيدي معروف است و هم اکنون تنها يک نسخه از آن باقي است که در کتابخانه مرکزي تبريز قرار دارد. اين نسخه تا سال ۱۳۴۸ در دست بازماندگان حاجي ذکاءالدوله سراجمير، ساکن تبريز بود. انجمن آثار ملي در همان سال آن را از خانواده ذکاءالدوله خريد.
 
وقف نامه ربع رشيدي در خرداد ماه ۱۳۸۶ از سوي سازمان کتابخانه ملي ايران به يونسکو معرفي شد و در نشستي که از ۲۱ تا ۲۵ خرداد در يونسکو برگزار شد، به‌همراه شاهنامه بايسنقري در فهرست ميراث مستند اين سازمان به‌ثبت رسيد. در نشست کميسيون ملي يونسکو، سي و هشت اثر از کشورهاي جهان در فهرست آثار مستند يونسکو ثبت شد. تعداد آثاري که از سال ۱۹۹۷ تاکنون در اين فهرست به ثبت رسيده‌است، به ۱۵۸ اثر افزايش يافته‌است.
 
شهرستان رشيدي
مجتمع بسيار بزرگ ساختماني و متشکل از محله هاي گوناگون خيابانها و کوچه ها و مکانهاي رفاهي و اقتصادي مثل حمامها و کاروانسراها ( 24 باب ) و کارخانه هاي کاغذ سازي ، پارچه بافي ، دارالضرب ، بازار و غيره بوده است که در حقيقت قسمتي از تاسيسات رشيديه يا رشيدآباد و يا همان ربع رشيدي محسوب مي شد . نکته جالب توجه اينکه ، اين قسمت نيز مانند ساير قسمتهاي آن ، از روي نقشه پيش بيني شده تاسيس يافته مثلا هر محله اي اختصاص به يک طبقه و يا اختصاص به يک رده شغلي داشته است ، مثلا يکي از معروفترين محلات شهرستان رشيدي ، محله صالحيه بوده است . رشيد در اين زمينه و درباره موقعيت مکاني و وجه تسميه و شرايط سکونت در آن مي نويسد :
« و اين محله صالحيه محلتي است از محلات شهرستان رشيدي که به ربع رشيدي نزديک است ... و جهت آن نام صالحيه نهاده شد که که جماعت اهل صلاح که مجاوران و ملازمان ربع رشيدي باشند و خانها ي ايشان در آنجا باشد و فاسقان را در آنجا راه و مدخل و مقام نباشد ... جماعتي که ايشان را مسکن در محله صالحيه نباشد ، شرط آنکه البته در شهرستان رشيدي و ديگر محلات ، جهت خود خانه بسازند و آنجا مقيم باشند . »
باتوجه به نکات يادشده يکي ديگر از شيوه هاي مديريت و رهبري رشيدالدين آشکار مي شود و آن اينکه :
اولا : جهت حفظ مقام و موقعيت شغلي و بخصوص حفظ روحيه و احساس کارکنان و کنترل آنها از اين جنبه ها در خارج از محيط کار و اينکه آنان در مصاحبتها ، رفت و آمدهاي خانوادگي ، امکانات و تنگناهاي محله اي و برخوردهاي گوناگون اجتماعي ، از يک بينش همگاني و يک گونه احساسات مشابه و نيازهاي يکسان برخوردار باشند ، همانگونه که در محيط کار برخوردارند ، دست به احداث چنين محلات و يا در حقيقت مجتمع هاي ساختماني زده است .
ثانيا : خود رشيدالدين در مکاتبات رشيدي مي گويد که بايد کارکنان و کارمندان از نظر رفاهي کاملا بي نياز باشند و از يک زندگي مادي معمولي برخوردار شوند تا « ... از سر رفاهيت به افادت و استفادت مشغول گردند » وگر نه اگر افراد شاغل در سازمان ، گرفتار مسائل مادي و رفاهي و بخصوص مشکلات خانوادگي باشند ، نخواهند توانست در محيط کار به خوبي عمل کنند که اين مساله امروز مورد توجه کليه مديران و گردانندگان سازمانهاي دولتي و غيردولتي است و به همين علت است که هر سازماني براي کارکنان خويش مجتمع هاي ساختماني بخصوص به وجود مي آورد که هدف نه تنها تامين رفاه کارکنان مي باشد، بلکه از نظر رواني و اجتماعي و اينکه آنان حتي در خارج ساختمان از يک امکانات و تنگناهايي مشابه رواني ، اقتصادي ، اجتماعي و حتي خانوادگي هم برخوردار باشند .
جالب توجه اينکه رشيدالدين ، توجه خود را از نظر رفاهي ، بيشتر متوجه مدرسان علوم مختلف کرده است . محل سکونت و ميزان حقوق طبيبان و استادان و استادياران ، بعد از حقوق سه مقام ارشد ربع رشيدي ( متولي، مشرف و ناظر ) قرار دارد . زيرا اينان که به امور فکري و نظري اشتغال دارند بايد از رفاه بيشتري برخوردار باشند که اين مساله بسيار باا هميت است و هوشياري و آگاهي اين وزير سياستمدار و طبيب دانشمند را در مسائل مديريت و رهبري مي رساند .
 
کتابخانه ربع رشيدي
کتابخانه «ربع رشيدي»، از معتبرترين کتابخانه‌هاي ايران و جهان اسلام در نيمه اول قرن هشتم هجري است. اين کتابخانه بخشي از تشکيلات عظيم ربع (محله) رشيدي بود که خواجه رشيدالدين فضل‌الله همداني، وزير دانشمند غازان خان در سال 699 قمري آن را تأسيس کرد. خواجه که بر علوم متداول زمان خود از علوم اسلامي گرفته تا پزشکي، کشاورزي و مهندسي و نيز زبانهاي عربي، مغولي، ترکي، عبري، و چيني تسلط داشت با وجود اشتغال فراوان به امور ديواني، ايام فراغت را به مجالست با دانشمندان سپري ميکرد. در مجموعه ربع رشيدي که شامل حمامها و باغها و کارخانه‌هاي متعدد ميشد، در کوچه «علما» چهارصد نفر از فقها و در کوي «طلاب»، هزار دانشجو سکونت داشتند که همگي حقوق و دستمزد نقدي و جنسي مي گرفتند .
محل احداث کتابخانه در دو طرف گنبد بزرگي قرار داشت که خواجه روي آرامگاه خويش بنا کرده بود. اتاق کار متولي ربع نيز در کنار کتابخانه بود .
خود خواجه از چند و چون همه کتابهاي کتابخانه آگاه بود و مقرر داشته بود که مشخصات دقيق کتابها در فهرستي فراهم شود و نزد متولي محفوظ و مضبوط باشد. براي هر قسمت يک نفر خازن (کتابدار) و يک نفر مناول (امانت‌دهنده) تعيين کرده بود که بايد داراي شرايط لازم اخلاقي و علمي مي‌بودند. براي هر يک از آنان هم شرح وظائف، حقوق، و امکانات رفاهي جداگانه در نظر گرفته شده بود. کليد کتابخانه نزد خازن بود و فهرست کتابها را بايد متولي و ناظر و مشرف امضا و مهر مي‌کردند. در هر قسمت از کتابخانه، فهرست کتابهاي آن نگهداري و در معرض ديد مراجعان قرار مي‌گرفت. شيوه امانت کتاب مطابق مقرراتي مکتوب بود که خواجه وضع کرده بود. دانشجويان و مدرسان هر کتابي را مي‌خواستند، از کتابخانه گرفته، همان‌جا مطالعه مي‌کردند. بيرون بردن کتاب از ربع رشيدي بدون سپردن وديعه، ممنوع بوده است. افراد خارج از ربع و نيز ساکنان آن ميتوانستند کتاب به امانت بگيرند که وديعه آن برابر قيمت کتاب فراگير از شهر تبريز خارج مي‌شد، چند برابر قيمت آن از آنها دريافت مي‌شد. اگر امانت‌گيران کتاب مورد اعتماد متولي بودند. (يعني متولي آنها را رسما به کتابخانه معرفي مي‌کرد) نيز مي‌توانستند بدون پرداخت وديعه کتاب‌ها را بيرون ببرند.
وي همه ساله از محل موقوفاتي که براي مسجد و مدرسه  در ربع رشيدي وقف کرده بود مبلغي را براي استنساخ کتب خود اختصاص داد که همه‌ساله يک نسخه کامل تحرير شود و به يکي از کتابخانه‌هاي شهرهاي ممالک اسلام هديه شود.
 
چگونگي حفظ ، نگهداري و اجاره دادن رقبات موقوفه
خواجه رشيدالدين نسبت به نحوه بهره برداري از املاک و اراضي موقوفه نظرات خود را بيان مي دارد و حتي مدت اسناد اجاره و شرايط مستاجر را مد نظر داشته و در وقف نامه مي نويسد :
« بيشتر از سه سال به اجارت و مساقات ندهد و از معامله متغلبان اجتناب کند ...»
« ... و بايد که البته اوقاف را به اجارت طويله ندهد و قطعا اوقاف را به ارباب جاه به اجارت ندهد . چه از تصرف کردن ايشان در آن خلل ها بسيار پديد آيد ... »
همچنين مي توان به نظر رشيدالدين در مورد معافيت موقوفات از ماليات به منظور ايجاد شرايط بهتر براي عمران و آبادي آنها توجه کرد . او در نامه اي که خطاب به عمال حکومت و مردم سيواس نوشته است ، مي گويد که به او خبر رسيده است که عوايد اوقاف « دارالسياده» سيواس به مصرف خاص خود نمي رسد و موقوفات رو به ويراني نهاده است و اين کار را به ظلم متوليان و متصديان امور اوقاف نسبت مي دهد و مي گويد که بايد به جاي ايشان اشخاص معتبري به کار گماشت .
 
املاک وقفي رشيد بر اساس وقف نامه ربع رشيدي
در وقف نامه ربع رشيدي ابتدا به فهرست و حدود جغرافيايي املاک يزد پرداخته شده که گويا بيشترين مقدار اوقاف او در اين منطقه از ايران بوده است . اين قسمت و ديگر قسمتهاي اموال وقف شده به خط حاکم تبريز است و رشيد صفحات و اوراق آن را با خط خود شماره گذاري کرده است .
در هر صورت ، فهرست املاک و رقبات موقوفه در يزد از صفحه 45 وقف نامه شروع و تا صفحه 103 ادامه دارد ، تعداد اين اموال و املاک که حدود و ثغور جغرافيايي يا جهات اربعه آن دقيقا تعيين شده به 661 قطعه مي رسد. به علاوه اگر فهرست قطعاتي که در سه برگ مفقود ( شش صفحه ) يعني اوراق 77 ، 78 و 79 آمده و امروز در دست نيست به آن اضافه کنيم به بيش از هفتصد قطعه زمين شش دانگ يا مشاع و قريه و قنات وقفي فقط در يزد و حومه آن بالغ مي شده است.
بعد از املاک وقفي يزد، به املاک موقوفه تبريز و سپس به موقوفات مراغه پرداخته است . سپس املاک وقفي آذربايجان يا «دارالملک تبريز » را بيان کرده که از صفحه 111 تا صفحه 115 ادامه دارد و بعد به املاک وقفي شيراز و املاک اصفهان در صفحه 116 و املاکي در موصل اشاره مي کند .و نيز در وقف نامه از دو قريه بزرگ به نامهاي رشيدآباد و فتح آباد نام مي برد . باغ رشيدآباد که بسيار يزرگ بوده به چهار قسمت نجم آباد ، دين آباد ، باغ فردوس و باغ خانقاه تقسيم مي شده است که در اين چهار قريه ( که مجموعا رشيدآباد ناميده مي شد) صد نفر غلام و صد نفر کنيز را سکني داده بود.
 
نحوه مديريت
سرپرستي و مسئوليت مستقيم ربع رشيدي از بدو تاسيس ( 699 هجري قمري ) تا حدود بيست سال ، يعني سال قتل رشيدالدين ( 718 هجري قمري ) با شخص او بوده است که باني و موسس آن است . در وقف نامه در چندين جا بيان مي کند که تا خودش زنده و در قيد حيات است مديريت و توليت ربع رشيدي را بر عهده دارد ولي بعد از خودش ، اداره آن را به يک هيات سه نفري که در راس آنها متولي قرار دارد ، واگذار کرده است . در باب سوم وقف نامه مي نويسد :
« اولا تا اين ضعيف در قيد حيات باتشد توليت اين ابواب البر و موقوفات آن جهت نفس خود معين گردانيده ام و هيچ کس را در آن امور به هيچ وجه مدخلي و شروعي نيست اما بعد از ...»
در اوايل شرط مي کند که سه مقام متولي و مشرف و ناظر از ميان بزرگترين پسرانش و يا بزرگترين و ارشدترين نوه ها و خاندانش انتخاب شود ، ولي گويا بعدها از اين تصميم منصرف شده و مي نويسد که متولي در زنده بودن خودش ، لايق ترين و متقي ترين و مومن ترين افراد از اولادش را به اين سه مقام بر مي گزيند .
براي اين سه مقام شرايط سختي تعيين کرده که نه تنها بايد مورد تاييد متولي باشند ، بلکه قاضي القضات تبريز هم بايد آنها را تاييد کند . وقتي مه اين اشخاص مورد تاييد قرار گرفتند همه بايد از آن پيروي کنند ، در اين باره مي نويسد :
« ... و شرط آن است که اين عمال ( يعني آن سه مقام ) اهل کفايت باشند و بايد اين معني نزد حاکم شريعت به ثبوت رسانند ... ( و تاکيد کرده که حتما اين سه نفر در ربع رشيدي حضور داشته و در کارها نظارت مستقيم داشته باشند ولي اگر به دليلي يکي از آنها نتوانست حاضر شود ) ديگري را به نيابت خود جهت مباشرت آن عمل قائم مقام خود بدارند ».
متولي که مسئول مستقيم ربع رشيدي بوده، بايد در هر کار اساسي و تصميمات مهم و بخصوص در امور مالي با دو مقام ديگر يعني مشرف و ناظر مشورت کند و سپس اقدام نمايد. متولي را نصيحت مي‌کند که رعايت حق را بنمايد، نيکوکار، صبور و خوش قول باشد و در تعيين افراد دقت کند و صالح‌ترين و مجدترين مردمان را براي کار در ربع رشيدي ، استخدام کند و ديگر مي‌گويد که قرض نکند که «قرض کردن عظيم نامستحسن بوده و خانها (خانه ها) بسياران خراب کند خصوصا وقف را». در همه جا ناظر را نايب متولي کرده که در غياب متولي مي‌تواند به امور ربع رشيدي رسيدگي کرده و امور را حل و فصل کند .
منبع: میراث جاویدان

تاریخ : [ هجدهم مرداد ۱۳۹۴ ] [ 17:25 ] | نویسنده : [ رسول گلی زاده ] ،منبع : روزنامه خراسان