بررسی چالشهای وقف در عصر معاصر

در تاریخ 12 اسفندماه 94 در محل دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران با همکاری انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات و انجمن تغییرات فرهنگی و اجتماعی نشستی تحت عنوان بررسی چالشهای وقف در عصر معاصر برگزار شد. این نشست باحضور حجت الاسلام سید نصرالله حسنی از متولیان نمونه استان مازندران در سال 94  ، آقای نادر ریاحی سامانی  از صاحبنظران و پژوهشگران حوزه وقف و امور خیر و جمعی از اساتید و دانشجویان دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران در محل سالن اجتماعات انجمن برگزار گردید.
دکتر مهری بهار عضو هیات علمی دانشگاه تهران دبیر این نشست، جلسه را با این بیانات اغاز نمودند : وقف یک نهاد مستقل اجتماعی می باشد که کارکردهای ان نه تنها به خودی خود مثمرثمر بوده بلکه با هدایت صحیح آن میتوان دیگر نهادهای اجتماعی را نیز به واسطه وقف و امور خیریه سامان بخشید. وقف دارای ساحتی مذهبی می باشد که در طول تاریخ ساحتی اجتماعی نیز به خود گرفته است.
ایشان در طی سخنانشان خاطر نشان کردند که متاسفانه در جامعه ما دولت بیش از انکه نظارت بر کار اوقاف داشته باشد نوعی سیستم مداخله گرایانه در پیش  گرفته است که بدین علت اسیبهایی جدی بر پیکر وقف و موقوفات وارد شده است.
آقای نادر ریاحی سامانی از پژوهشگران و صاحبنظران عرصه وقف و امور خیریه که از دعوت شدگان به این نشست بودند. ایشان در سخنرانی شان در جهت تکمیل  بحثی که خانم دکتر بهار مطرح نمودند چند نکته را در بیانیاتشان متذکر شدند. ایشان در ابتدا بحث گذر از سنت به مدرنیته را مطرح نمودند و خاطر نشان کردند که:
بعد از جنگ دوم جهانی اتفاقاتی که در مسائل اقتصادی افتاد، با توجه به اینکه  در تمام ادیان بحث وقف خلاصه می شده در املاک و مستغلات ؛ ابزار تولید ،ابزار درامد ،ابزار کار ، ابزار تلاش در روزگاران گذشته دامداری بود کشاورزی بود و عمدتا در حوزه زمین اتفاق می افتاد از قرن هجدهم به بعد که در بعضی از کشور های توسعه یافته ان ابزار از زمین های کشاورزی به سمت کارخانه ها و امثالهم تغییر میابد  که بعضی از اثار وقف را در اینها می بینیم به عنوان مثال  قابلیت وقف سهام ، در این مورد ادبیات حقوقی و ادبیات اقتصادی وارد می شود.
ایشان اذعان داشتند ؛ در تحقیقی که به عمل اوردند ؛ راجع به تحولات وقف از عصر صفویه تاکنون صد وقف نامه را بررسی کردند از نظر نوع تولیت آن،  نوع شخصیتها و نوع اموال و نوع مصارفی که وقف کرده بودند، یک سری تحولات تاریخی اجتماعی رقم خورده بود. بنابراین ما با این نگاهی که به گذشته داریم می بینیم که عمده موقوفات ؛ املاک و مستغلات و زمین های کشاورزی و باغات و ساختمانها بوده است.
 ایشان چرایی ورود نهادها و بنیادهای خیریه به ایران را مورد ارزیابی قرار دادند و انرا ثمره تحول در کارکردهای وقف قلمداد نمودندکه در ادبیات حقوقی و اقتصادی کشور وارد شده است.
آقای ریاحی سامانی وقف و امور خیر را به دو بال یک پرنده تشبیه نمودند که وقف نماد سنتی و اعتقادی ما می باشد و خیریه ها نماد جدید و مدرن از حوزه وقف میباشند، هرچند اعتبار وقف به اعتبار وقف نامه ها همواره بسیار ارزشمند تر از سایر امورات خیریه می تواند باشد.
ایشان در پی بیانات خانم دکتر بهار به وظایف دولتها اشاره نمودند و وظایف دولتها را در امور حاکمیتی و نظارتی خلاصه کردند و تصدی گری را به عهده مردم ترجیح دادندو بیان داشتند که باید میان نظارت و دخالت مرز معینی باشد و اگر با این مسئله به صورت جدی وارد نشویم در اینده اسیب های بزرگی بر نهاد وقف وارد خواهد آمد.  
ایشان در نهایت مسائل آسیب ها را در بخش فرهنگی اجتماعی به نحوه نوشتن وقف نامه ها ، نحوه اختیار دادن به متولی ها ، نحوه تعیین تولیت ها و یا مسائل مربوط به بحث های اقتصادی و  بخش های مدیریتی ساختار و سازمان تقسیم نمودند و ادامه بحث و جزییات مسئله را به جلسات بعدی موکول نمودند.
حجت الاسلام سید نصرالله حسنی متولی نمونه استان مازندران در سال94، سخنران بعدی در این نشست بودند.ایشان در حال حاضر در کنار امر تولیتشان امام جماعت و مسئول تبلیغات مرکز تحقیقات استراتژیک تشخیص مصلحت نظام میباشند، تولیت موقوفه عبدالحسین خانی(تاسیس 1226ه.ق) در روستای مقریکلا  واقع در 21کیلومتری شهرستان بابل برعهده ایشان می باشد .
حجت الااسلام حسنی با تعریف وقف « تحبیس الصل و تسبیل المنفعه » سخنان شان را اغاز نمودند . ایشان مقوله وقف را به لحاظ « نظری »مورد بحث قرار دادند، در طی سخنانشان چند مطلب اساسی قابل توجه بوده است، این متولی نمونه با اشاره به ایه «فمن بدله بعد ما سمعه فانما اثمه علي الذين يبدلونه ان الله سميع عليم.» که در خصوص وصیت در قرآن کریم امده است و در سطور پایانی  اغلب وقف نامه هایی که در تاریخ ایران اسلامی به ثبت رسیده اند به رشته تحریر در آمده ، اهمیت پایبندی به عقد وقف را در نزد مسلمانان مورد تاکید قرار دادند .
 حجت الاسلام سید نصرالله حسنی محدوده شرعی عقد وقف را مورد تاکید قرار دادند و اشاره کردند: مکانی که بر آن صیغه وقف جاری شد اگر مورد غصب  قرار گیرد نماز خواندن در انجا حرام می باشد.
ایشان در طی سخنرانی شان؛ نهاد وقف را عاملی موثر در رشد خیرات در جامعه و به دنبال آن رشد و توسعه منفعت عمومی قلمداد نمودند و با اشاره به اطعام دهی در روز عاشورا، به عنوان نمونه،  این سنت حسنه را احیاء کننده و انتقال دهنده فرهنگ های دینی در جامعه برشمردند.
حجت الااسلام حسنی نظر بلند واقفان را مورد توجه  و تاکید قرار دادند و اشاره داشتند که واقف عمر دنیا را در نظر میگیرد و با وقف موبد انرا از ارث متمایز میگرداند و به عمل نیک خویش جاودانگی می بخشد هر چند که عمر انسان محدود است اما وقفی که به ثمر می رساند می تواند در تمام طول تاریخ عمر بشریت باقی بماند.
 در نهایت اساتید و دانشجویان از محضر حجت الاسلام سید نصر الله حسنی سوالاتی را به عمل اوردند که  در نهایت به نوعی مناظره میان حجت الااسلام حسنی و اساتید و دانشجویان تبدیل شد.
در پایان خانم دکتر مهری بهار دبیر این نشست اظهار داشتند که این جلسه به همین جا ختم نمی شود و در آینده نیز ادامه خواهد داشت که در جلسات آتی با دعوت از کارشناسان و کارگزاران این نهاد به همراهی اساتید و دانشجویان به ابعاد مختلف مقوله وقف پرداخته خواهد شد.