زن و فرهنگ وقف 

زنان در طول تاریخ همواره به عنوان نیمی از جمعیت فعال اجتماع دوشادوش مردان به کار و تلاش می پرداختند، این قشر از اجتماع نه تنها در جهت تحکیم بنیاد خانواده اش گام بر می داشت بلکه در طول تاریخ در جنبه های مختلف فعالیت های اجتماعی نیز شرکت می نمود. وقف از جمله نهاد های اجتماعی می باشد که زنان را در دوره های مختلف تاریخی به خود جلب می نموده است. وقف نامه ها روایت گرانی هستند که انگیزه های زنان واقف در انها مشهود میباشد. در واقع با مطالعه وقف نامه های زنان می توان شرایط اقتصادی و اجتماعی زن را در دوره های مختلف تاریخ مورد نقد و بررسی قرار داد.
به طور کلی می توان گفت که نسبت موقوفات زنان به مردان 20 % مى‏باشد. مى‏توان براى اين ادعا شواهدى اقامه كرد. كريستف ورنر در مقاله زنان واقف در تهران عهد قاجار، نوشته است: در فهرست راهنماى وقف‏نامه‏هاى استان تهران كه بيشتر مربوط به دوران قاجار است، 1160 مدخل وجود دارد كه نزديك به 170 مورد آن يعنى حدود 15% به نام زنان ثبت شده است. در مقاله زنان واقف در پايتخت صفوى مى‏خوانيم: از ميان 59 وقف‏نامه موجود در دايره كل اوقاف اصفهان كه به دوره صفوى تعلق دارد تعداد 17 وقف نامه از بانوان اين شهر باقى مانده است يعنى در واقع واقف 29 % موقوفات اصفهان در دوره صفويه بانوان هستند. اين رقم بسيار قابل توجه است چرا كه نزديك به يك سوم كل موقوفات را شامل مى‏شود. دربرخى آمارها امده است: در كتاب اوقاف الحرمين الشريفين فى العصر المملوكى از 128 مورد موقوفه‏هاى معرفى شده 18 مورد به زنان اختصاص دارد.  يعنى قريب 15% موقوفات از آن زنان بوده است. همچنين در كتاب يادگار ماندگار مجموعه اوقاف يزد، جلد اول، از مجموع 115 وقف‏نامه معرفى شده 23 مورد به زنان اختصاص دارد كه 20% كل موقوفات معرفى شده مى‏باشد. معدل اين چهار رقم ارائه شد، 75/19% مى‏باشد. بنابراين دعواى اختصاص 20% كل موقوفات به زنان قابل اثبات است كه البته رقم قابل توجهى مى‏باشد. در تحليل اين نسبت بايد موقعيت اقتصادى و استقلال مالى زنان را منظور كرد، كه با توجه بدان درصد قابل قبولى را نشان مى‏دهد.[1]
هرچند اینکه آمارها نشانگر این است که زنان تنها بیست درصد از موقوفات را در طول تاریخ به خود اختصاص داده اند اما نمیتوان سهم زنان را در وقف به همین مقدار خلاصه نمود چرا که زن همواره به عنوان عضو تحکیم بخش خانواده بوده است و نقش موثر زن را در ایجاد انگیزه برای مردان جهت موقوفاتی که به ثمر می رساندند نمیتوان نادیده گرفت.
اگر دوره هاي تاريخي حقوق زن را به سه دوره متمايز يعني دوره وحشي گري،بربريت و بت پرستي به عنوان دوره نخست،دوره تمدن هاي يونان مصر و روم و ايران دوره دوم و دوره پس از ظهور اسلام تقسيم نمائيم تنها در دوره اسلامي است که در پرتو تعاليم عاليه اسلام نه تنها زن از آن وضعيت فجيع دوره هاي قبل نجات يافت، بلکه براي زن شخصيت حقوقي مستقل نيز ايجاد شد. تاریخ نخستین موقوفه در اسلام با نام مُخَیْریق و غزوه احد (سال سوم هجری، 32 ماه پس از هجرت) پیوند دارد.مخیریق مردی یهودی بوده که در جنگ احد به لشگریان اسلام پیوست و قبل از کشته شدنش در ان جنگ، هفت باغش را با وصیت به رسول خدا(ص)سپرد ،حضرت رسول انرا وقف نمودند.[2] و در سال هفتم هجری به حضرت فاطمه اختصاص دادند که  بدین  شکل حضرت زهرا نخستین زن واقف در دین اسلام شدند.[3].
در واقع آمار قابل توجه موقوفاتی که بعد از ورود اسلام به ایران به ثبت رسیده است را نمیتوان نادیده گرفت از این جهت که اسلام در رشد و تعالی زنان ایرانی نقش به سزایی داشته است و این خود میتواند شاهدی باشد بر ادعای پیشین ما که زن در وقف هایی که مردان به تنهایی به ثمر رساندند نیز نقش داشته است و انهم در اثر مشارکت در ایجاد خانواده ای متدین و معتقد .
بررسی اسناد وقفی استان قدس رضوی نشان میدهد که قدیمیترین موقوفه زنان متعلق به بیگم اغا خانم ذولفقار است که در سال 997ه. تمامی موضع سلیمان اباد قزوین را وقف بر استان قدس رضوی نمود.[4]
همانطور که اشاره رفت آمار ها نشان میدهد که موقوفات فراوانی در نقاط مختلف ایران از سوی زنان به ثمر رسیده است. براساس اخرین آمار منتشر شده از سوی سازمان اوقاف و امور خیریه بیش از چهار هزار موقوفه شامل 25000رقبه در نقاط کشور از زنان خیر به یادگار مانده است بدیهی است این امار تنها در بر گیرنده موقوفاتی است که تا کنون شناسایی و ثبت شده است و تحقیقا تعداد واقعی بیش از این است.این موقوفات که قدمت انها به بیش از پانصد سال میرسد رقبات گوناگونی از قبیل اراضی مزروعی، دکاکین، تکایا، مساجد، منازل مسکونی، دارالایتام، درمانگاه و سایر مراکز عام المنفعه شامل میشوند و هر یک دارای مصارف مشخص بوده ،عواید انها همه ساله به واسطه متولی یا سازمان اوقاف صرف اجرای نیت واقفین می گردد.[5]
 
 
 

[1] مهریزی،مهدی،وقف میراث جاویدان ،بهار 1389،شماره 69
[2] شاطری،جعفرزاده،مجموعه مقالات"نقش وقف زنان در توسعه اجتماعی –فرهنگی" ،1387، واقد،1405ه-ق،ص262
 
[3] همان، قزوینی،بی تا،ص622-621
 
[4] شاطری و جعفر زاده ،1387:87
[5] خسروی ،1374