بررسی سفرنامه های مهم دوره صفوی ؛ تحلیل 25سفرنامه مهم صفویه


 
● مجموعه‌ي حاضر گزارشي است از سفرنامه‌هاي‌ دوره‌ي صفوي. دوره‌ي صفوي به‌عنوان اولين سلسله‌ي بعد از اسلام که به حکومتي فراگير در سرزمين ايران دست يافت، از جمله‌ي مهم‌ترين سلسله‌هاي ايراني به‌شمار مي‌رود. در اين دوره به‌دليل گسترش ارتباطات ميان ايران و ديگر کشورها و ارسال سفيران خارجي به عناوين مختلف سياسي، تجاري، يا حتي سياحتي به ايران، زمينه‌ي نگارش سفرنامه‌هايي از سوي سياحت‌گران برجسته‌اي مثل برادران شرلي، شاردن، تاورنيه، کمپفر، اولئاريوس، سانسون، کاررري و... فراهم آمد.
سفرنامه‌هايي که در اين دوره از سوي چنين افراد برجسته‌اي نگاشته شده‌اند، مهم‌ترين منابع در زمينه‌ي پژوهش درباره‌ي صفويه به‌شمار مي‌روند. کتاب «بررسي سفرنامه‌هاي دوره‌ي صفوي» شامل 25 سفرنامه است که مورد تحليل و بررسي قرار گرفته‌اند.
در بيش‌تر بخش‌ها گزيده‌اي هم از اين سفرنامه‌ها نقل شده که بيشتر براي خوانندگان عمومي مناسب بوده و مي‌تواند ايران دوره‌ي صفوي را از چشم خارجيان تصوير کند.
دوران صفوي عصر تجديد اعتلاي ايران و احياي حكومت ايراني بر ايالات و ولايات مختلف و پهناوري است كه پس از ويران‌گري مغولان، دچار تفرقه و تشتت تحت سلطه‌ي حكومت‌هاي كوچك و موازي شده بود.
سلاطين صفويه كوشيدند يك‌پارچگي كشور را تجديد كنند و در اين راه موفق گشتند؛ چون با آن‌كه دولت مقتدر عثماني جانشين بني‌عباس در بلاد اسلامي شده بود، اما بيم كشورهاي اروپايي از اقتدار دولت عثماني، زمينه را براي اهداف دولت صفوي هم‌وار ساخت و اين سلسله توانست هم از تسلط عثماني بر ممالك اطراف كه بزرگ‌ترين آن‌ها ايران بود جلوگيري كند و هم اقتدار دوران گذشته‌ي ايران و ايراني را تجديد نمايد.
كشورهاي اروپايي كه در ممانعت از توسعه‌ي قدرت عثماني با ايرانيان هم‌جهت بودند، مراوده‌ي خود را با ايران توسعه بخشيدند و طبعاً آمد و شد فرستادگان و نمايندگان اروپايي ايران موجب تسهيل روابط ايران با ممالك آن قاره شد.
نخستين و مهم‌ترين مسافران اروپايي كه راهي ايران شدند، سفيران و نمايندگان دولت‌هاي اروپايي بودند. اين مسافران طبعاً از سواد و تجربه و معلومات كافي برخوردار بودند كه لازمه‌ي انجام وظيفه‌ي مهم و خطير سفارت است.
تاريخ صفويه نشان مي‌دهد با آن‌كه ممالك اروپايي از تجربه‌ي فراوان مديريت و سياست برخوردار بودند، اما شاهان صفوي، مخصوصاً شاه اسماعيل صفوي كه در نوجواني به سلطنت رسيده بود، در برابر سياست‌مداران آزموده و كهنه‌كار عثماني و نيز زمامداران اروپايي كه طبعاً در مقابل حمايت از ايران در برابر عثماني، توقعاتي داشتند با توان و تدبير ظاهر شدند و بي‌آن‌كه به آنان امتيازات وسيعي بدهند، از رو در رو كردن اروپائيان با يكديگر، بهره‌برداري كردند.
مهم‌ترين سفرنامه‌هايي كه در دوران صفويه نگاشته شده، سفرنامه‌هاي مأموران سياسي و سفيران اروپايي است كه با هشياري و آگاهي و خردمندي عازم ايران و انجام مأموريت خود مي‌شدند.
نكته‌ي شنيدني اين‌كه سفراي ايران كه به‌ظاهر از كشوري عقب‌مانده كه درصدد احياي عظمت گذشته‌ي خويش است، عازم اروپا مي‌شدند، با لباس‌ها و ظاهري كه به روستائيان به شهر آمده مي‌ماند، چنان مهارتي در انجام وظيفه‌ي خود به خرج مي‌دادند كه اروپائيان نه در برخورد اول بلكه بعد از مذاكرات و قرار و مدارها پي مي‌بردند با مردماني به‌ظاهر ساده و بدوي ولي در باطن هشيار و زيرك روبه‌رو بوده‌اند.
مشهورترين نمايندگان سياسي اروپائيان در ايران دو برادر انگليسي به نام‌هاي آنتوني شرلي و رابرت شرلي بودند كه در زمان شاه عباس به ايران آمدند تا روابط سياسي و تجاري دو كشور را تحكيم بخشند و توسعه دهند.
دوران صفوي، دوران رواج و رونق سفر سياحان و جهانگردان به ايران است و جهشي كه در اين دوران در اين زمينه صورت گرفت، موجب گشت سياحت اروپاييان به ايران مورد توجه قرار گيرد و در ادوار بعد (يعني در زمان افشاريه و زنديه و بعداً در زمان قاجاريه) استمرار يابد و به اوج خود برسد، به‌طوري‌كه اكثر سفرنامه‌هايي كه درباره‌ي ايران نوشته شده، مربوط به دوران صفويه و بعد آن است.
در اين دوران متقابلاً سير و سفر ايرانيان به كشورهاي اروپايي نيز توسعه يافت. سفر به ديگر سرزمين‌ها قبل از دوران صفوي بيشتر به‌منظور تجارت و بازرگاني و به‌ندرت براي گسترش روابط با ديگر ممالك صورت مي‌گرفت و سفر بازرگانان نيز معمولاً با سفرنامه‌نويسي همراه نبود و مأموران دولتي اعزامي هم كم‌تر رغبت بدين كار داشتند.
از دوران صفوي به بعد، نوشتن سفرنامه توسط ايرانيان نيز بسيار پررونق شد، به‌نحوي‌كه بيش‌ترين تعداد سفرنامه‌هاي ايرانيان كه از ديگر ممالك جهان ديدار كرده‌اند، مربوط به دوران صفوي تا حال است.
به اين نكته نيز بايد اشاره كرد كه حضور سفراي اروپايي در ايران، چند سالي پيش از شاه اسماعيل اول آغاز شد. اروپائيان كه شاهد توسعه‌طلبي‌هاي دولت عثماني بودند، كوشيدند با ايران روابط صميمانه برقرار كنند و ايران را تقويت كنند تا نيرومندترين مخالف عثماني در منطقه‌ي خاورميانه به مقابله با اين دولت برخيزد. براي اين منظور، صفويان، هم از قدرت ملي و هم از قدرت مذهبي ايرانيان بهره جستند.
نخستين سفرنامه‌هايي كه مربوط به مسافرت اروپائيان به ايران اندكي قبل از تشكيل دولت صفويه و اوائل اين دوره است، شش سفرنامه است كه در يك مجلد تأليف و ترجمه شده است و مجموعه‌ي سفرنامه‌هايي است كه از زمان اوزون حسن آق قويونلو تا اوايل دوران شاه اسماعيل نگاشته شده است.
اين نكته نيز لازم به يادآوري است كه چون اغلب سياحان مشهور عهد صفويه، يا مأموران دولت‌هاي اروپايي و سفيران بودند يا به‌منظور شناخت خلق و خوي ايرانيان براي ايجاد رابطه، به كشور ما مي‌آمدند، تمام مدت سفر يا قسمت عمده‌ي اوقات خود را در پايتخت صفويه يعني اصفهان گذرانده‌اند؛ بنابراين برخلاف بعضي سفرنامه‌هاي ادوار ديگر كه اوصاف همه‌ي شهرها در كميتي تقريباً برابر بيان مي‌شد، در سفرنامه‌هاي دوران صفوي بيشتر بررسي‌ها و توصيفات مربوط به شهر اصفهان است و سيماي اين شهر، در مجموعه‌ي سفرنامه‌هاي خارجياني كه به ايران آمده‌اند به‌نحو تام و تمام ترسيم شده است.
سفرنامه‌هايي كه در دوران صفوي درباره‌ي ايران نوشته شده، نسبت به دوران‌هاي قبل، از تعداد و كثرتي برخوردار است و البته اين فتح باب موجب شده كه در دوره‌هاي بعد مسافران بيشتري به كشور ما سفر كنند.
طبعاً از ميان آن مسافراني كه به ديدار كشور شرقي كهن‌سالي با سابقه‌ي تمدني چند هزار ساله رغبت يافته‌اند، مسافران دانش‌ور، خاطرات سفر خود را نوشته و براي هم‌وطنان به ارمغان برده‌اند و آن سفرنامه‌ها كه به‌منظور آگاهي بيگانگان نگاشته شده، به‌خصوص در سده‌هاي بعد نظير امروز براي ايرانيان خواندني‌تر است.
آن‌ها با خواندن اين سفرنامه‌ها مي‌توانند به نكات و مطالب بسيار مفيدي كه توسط پيشينيان ما نوشته نشده، آگاهي يابند و علاوه بر آگاهي بر بعضي نكته‌هايي كه در كتب تاريخي بدان‌ها اشاره نشده و مبهم و تاريك مانده، از اظهارنظر بيگانگان نيز درباره‌ي وطن خود آگاه شوند.
در اينجا فهرست سفرنامه‌هايي را كه از آغاز شكل‌گيري حكومت صفويان به دست مسافران خارجي نوشته شده است، ذكر مي‌كنيم:
سفرنامه‌ي آمبروسيو كنتاريني (1473م)، سفرنامه‌ي جوزافا باربارو (1436م)، سفرنامه‌ي كاترينو زنو (حدود 1475م)، سفرنامه‌ي جووان ماريا آنجوللو (حدود 1500م)، سفرنامه‌ي بازرگان ونيز در ايران (حدود 1510م)، سفرنامه‌ي وينچنتو دالساندري (حدود 1520م)، سفرنامه‌ي برادران شرلي (1958م)، ايترپرسيكوم (سفرنامه‌ي ژرژ تكتاندرفن دريابل، 1605م)، سفرنامه‌ي دن گارسيا (1614م)، سفرنامه‌ي پيترو دلاواله (1617م)، سفرنامه‌ي كاتف (1623م)، سفرنامه‌ي استودارت (1626م)، سفرنامه‌ي يان اسميت (1628م)، سفرنامه‌ي تاورنيه (1632م)، سفرنامه‌ي آدام اولئاريوس (1634م)، سياحت‌نامه‌ي شاردن (1664م)، زيبايي‌هاي ايران (سفرنامه‌ي آندره دوليه دلند، 1664م)، سفرنامه‌ي سانسون (1683م)، سفرنامه‌ي كمپفر (1683م)، سفرنامه‌ي كارري (1639م)، گزارش سفير كشور پرتغال (1693م)، سفير زيبا (1706م)، سفرنامه‌ي كروسينسكي (1707م) و سفارت‌نامه‌ي احمد دري (حدود 1713م  .
از سفرنامه‌هاي مذكور، سه سفرنامه‌ي نخستين مربوط به دوران اوزون حسن است كه دخترش همسر شيخ‌حيدر، پدر شاه اسماعيل اول است. حكومت اوزون حسن و شيخ حيدر، زمينه‌ساز روي كار آمدن و سلطنت سرسلسله‌ي دودمان صفوي شد. بنابراين با توجه به اين‌كه شاه اسماعيل، فرزند شيخ‌حيدر و جانشين او و نيز جانشين اوزون حسن به‌شمار مي‌آيد، درواقع مي‌توان دو تن مذكور را نيز از زمينه‌سازان اقتدار حكومت توان‌مند صفوي شمرد.
كتاب حاضر كه به مناسبت گردهمايي بين‌المللي مكتب اصفهان و نيز انتخاب اين شهر به‌عنوان پايتخت فرهنگي جهان اسلام چاپ شده است، علاوه بر بررسي سفرنامه‌هاي مذكور، شامل پيشگفتار، مقدمه‌، سخن آخر و کتاب‌نامه نيز مي‌شود و براي علاقه‌مندان به تاريخ عصر صفوي و نيز پژوهندگان مباحث مردم‌شناسي مطالب مفيد و مغتنمي دارد.
در پيشگفتار کتاب "بررسي‌ سفرنامه‌هاي‌ دوره‌ي‌ صفوي" آمده است:
سفرنامه‌، داستان‌ سفر است‌، و داستان‌ از قديم‌الايام‌، خواندني‌ترين‌ نوشته‌ها نزد همه‌ي‌ اقوام‌ و ملل‌ بوده‌ و هست‌.
داستان‌ها را به‌ دو نوع‌ واقعي‌ و تخيلي‌ تقسيم‌ مي‌كنند. داستان‌هاي‌ واقعي‌ ـ چنان‌كه‌ مي‌دانيم‌ ـ شرح‌ ماجراهاي‌ وقوع‌يافته‌ در زندگي‌ آدمي‌زادگان‌ است‌ (و گاهي‌ درباره‌ي‌ زندگي‌ ديگر جان‌داران‌ كه‌ آن‌ هم‌ تمثيلي‌ براي‌ زندگي‌ بشر است‌.
داستان‌هاي‌ تخيلي‌ دو نوع‌ است‌: آنچه‌ مي‌تواند اتفاق‌ بيفتد و آنچه‌ وقوعش‌ ممكن‌ نيست‌. در داستان‌هاي‌ تخيلي‌، موضوعاتي‌ كه‌ اعجاب‌انگيز و حيرت‌آور است‌ توجه‌ خواننده‌ را جلب‌ مي‌كند و نويسندگان‌ اين‌ نوع‌ داستان‌ها مي‌خواهند خواننده‌ را به‌ حيرت‌ بنشانند.
اما سفرنامه‌ با آن‌كه‌ تخيلي‌ نيست‌، چون‌ از عادات‌ و آداب‌ مردمان‌ اقليم‌ها و سرزمين‌هاي‌ مختلف‌ كه‌ رفتارشان‌ هم‌ بالطبع‌ مختلف‌ است‌، حكايت‌ مي‌كند، اعجاب‌انگيز است‌؛ چرا كه‌ اصولاً شگفتي‌ و اعجاب‌، ناشي‌ از مشاهده‌ي‌ خوارق‌ عادات‌ است‌.
سفرنامه‌ها داستان‌هايي‌ واقعي‌اند كه‌ اعجاب‌ و حيرت‌ حكايات‌ تخيلي‌ را هم‌ متضمن‌ هستند. آنچه‌ گفته‌ شد درباره‌ي‌ جنبه‌ي‌ داستاني‌ «سفرنامه‌» است‌.
خاصيت‌ ديگر سفرنامه‌ها، ثبت‌ وقايع‌ هر زمان‌ در همان‌ زمان‌ است‌. لذا منبعي‌ بسيار ارزشمند و به‌اصطلاح‌ «دست‌ اول‌» براي‌ محققان‌ تاريخ‌، جامعه‌شناسي‌ و مردم‌شناسي‌ است‌؛ يعني‌ آنان‌ كه‌ به‌طور خلاصه‌، درباره‌ي‌ بشر و سرنوشت‌ و پيشينه‌ي‌ او و درنتيجه‌، آينده‌ي‌ او به‌ تفكر و انديشه‌ مي‌نشينند.
(گذشته)، معياري‌ براي‌ زندگي‌ (حال)و (آينده‌) است‌. با آن‌كه‌ مي‌گويند تاريخ‌ تكرار نمي‌شود، اما مشابه‌ حوادث‌ زندگي‌ بشر تكرار مي‌شود، تا آنجا كه‌ اين‌ تكرارها موجب‌ شده‌ بعضي‌، زندگي‌ را «تكرار مكررات‌» بخوانند.
كتب‌ شرح‌ احوال‌ ـ كه‌ قدما آن‌ را تذكره‌ مي‌خواندند ـ شرح‌ حال‌ «فرد» و تاريخ‌ نيز شرح‌ حال‌ اقوام‌ و ملل‌ يعني‌ «جمع‌» است‌.
سفرنامه‌، هم‌(شرح‌ حال‌) مسافر و سياح‌ و فرد فرد معاشران‌ اوست‌ و هم‌ (تاريخ) جمع‌ و جمعيت‌، كه‌ امروزه‌ مهم‌ترين‌ منبع‌ براي‌ شناخت‌ ممالك‌ در دوران‌هاي‌ گذشته‌ و وضع‌ تاريخي‌ و جغرافيايي‌ و ساكنان‌ آن‌ در عهود و اعصار پيشين‌ است‌.
قضاوت‌ درباره‌ي‌ هر فرد يا قوم‌ را قاعدتاً بايد از زبان‌ ناظران‌ آگاه‌ و بي‌طرف‌ شنيد و سياحان‌ درواقع‌ شاهدان‌ عادلي‌ هستند كه‌ غالباً قضايا را آن‌چنان‌ كه‌ ديده‌اند وصف‌ كرده‌اند.
با آن‌كه‌ بعضي‌ از خارجياني‌ كه‌ در دوره‌ي‌ پرماجراي‌ صفوي‌ به‌ ايران‌ سفر كرده‌اند، نظر خوشي‌ به‌ كشور ما نداشته‌اند، اما سفرنامه‌هاي‌ اينان‌، با كنار هم‌ نهادن‌ همه‌ي‌ نظريات‌ و حذف‌ اقوال‌ افراطي‌ آن‌، براي‌ اين‌ نگارنده‌ روشن‌گرتر و مفيدتر از تواريخي‌ است‌ كه‌ نويسندگان‌ آن‌ها برحسب‌ وظيفه‌ يا تكليف‌ و انتظار مزد و اجرت،‌ دست ‌به ‌قلم‌ برده‌اند.
مورخان‌ معاصر كه‌ درباره‌ي‌ ادوار گذشته‌ تحقيقات‌ تاريخي‌ انجام‌ داده‌اند نيز غالباً بيش‌ از آن‌كه‌ به‌ اقوال‌ مورخان معذور و در محظور آن‌ عهود متكي‌ باشند، به‌ نوشته‌هاي‌ مسافران‌ و سياحان‌ دانشمند استناد كرده‌اند و در نگاشتن‌ تاريخ‌ صفويه‌، سفرنامه‌هاي‌ سياحان‌ بزرگي‌ چون‌ شاردن‌ و تاورنيه‌ و كمپفر، مأخذ استناد محققان‌ خارجي‌ و ايراني‌ بوده‌ و هست‌ و كتاب‌هايشان‌ شاهد آشكار.
نگارنده‌ در اين‌ تأليف‌، اقوالي‌ را كه‌ به‌ گمان‌ خود مي‌تواند مستنداتي‌ درباره‌ي دوره‌ي‌ صفويه‌ و پايتخت‌ آنان‌ يعني‌ شهر اصفهان‌ باشد، نقل‌ كرده‌ است‌ و استنتاجات‌ خود را هم‌ ـ كه‌ اميدوارم‌ از نظر مورخان‌، نادرست‌ و نامقبول‌ نباشد ـ در بطن‌ و متن‌ اين‌ تأليف‌ يا در حواشي‌ آورده‌ است‌.
اميد است‌ اين‌ كتاب‌ كه‌ به‌مناسبت‌ گردهمايي‌ بين‌المللي‌ مكتب‌ اصفهان‌ و همزمان‌ با اين‌ همايش‌ انتشار مي‌يابد، بيان‌كننده‌ي‌ قسمتي‌ از تاريخ‌ شكوهمند ايران‌ و اوصاف‌ يكي‌ از مهم‌ترين‌ شهرهاي‌ كشور ما بلكه‌ جهان‌ (اصفهان‌) باشد كه‌ نصف‌ جهانش‌ خوانده‌اند و مي‌دانيم‌ كه‌ اوصافي‌ اين‌چنين‌، اگر توصيفي‌ كمي‌ پنداشته‌ شود اغراق‌آميز مي‌نمايد، اما وقتي‌ پاي‌ كيفيت‌ در ميان‌ مي‌آيد نه‌ از زبان‌ ايرانيان‌ كه‌ اصفهان‌ را عزيز مي‌دارند بلكه‌ از لسان‌ سياحاني‌ كه‌ چه‌ در گذشته‌ و چه‌ حال‌ به‌ اصفهان‌ سفر كرده‌ و مي‌كنند، اين‌ شهر را از نوادر نقاط‌ عالم‌ و از ديدني‌ترين‌ شهرهاي‌ باهويت‌ جهان‌ مي‌شمارند كه‌ اين‌چنين‌ كيفيتي‌ را كه‌ در اصفهان‌ نصف جهان‌ مي‌توان‌ ديد، در نيمي‌ از جهان‌ نمي‌توان‌ ديد.

اطلاعات شناسنامه‌ای کتاب
نام کتاب: بررسي‌ سفرنامه‌هاي‌ دوره‌ي صفوي
پديدآورنده: منوچهر دانش‌پژوه‌
ناشر: دانشگاه اصفهان و فرهنگستان هنر جمهوري اسلامي ايران
چاپ اول: پاييز 1385