نمونه ای از یک وقف در دوره قاجار

وقف نامه جمیله خانم دختر حسينقليخان ناظم العداله ذوالفقاري
 
جميله خانم دختر حسينقليخان ناظم العداله ذوالفقاري و آسيه خانم دختر ميرزا ابراهيم خان سرتيپ خمسه )مظفرالدوله( و همچنين خواهر ذوالفقارخان اسعدالدوله و همسر رضاقلي خان رضاقلي خان فخيم الدوله فرزند ميرزا ابراهيم خان مظفرالدوله )از ديگر القاب ايشان وکيل الرعايا( بوده است از اعيان وسرکردگان محلي منطقه خمسه به شمار مي رفت. از آنجايي که تنها فرزند ذکورش به نام تقي خان در دوران نوجواني فوت کرده بود لذا همه دارايي هايش به تنها دخترش قمرتاج خانم ملقب به حجاب السلطنه به ارث رسيد که فقط تعداد روستاهاي تحت تملکش بيش از پنجاه روستا بود. قمر تاج خانم به عقد ازدواج حسينقلي خان منيع الدوله اسعدالدوله دوم درآمد و کل دارايي هاي مرحوم فخيم الدوله به خاندان ذوالفقاري منتقل گرديد. لذا جميله خانم همسر وي و قمرتاج خانم بخشي از اموال وي را جهت خيرات و مبرات علي الخصوص احداث مسجد و مدرسه اختصاص دادند. بعدها به اين جهت به مسجد خانم معروف گرديد.[1]
  فخيم الدوله )پسر ابراهيم خان مظفرالدوله( بوده که پس ازفوت همسرش از دارايي هاي وي در روبروي خانه اش در کوچه فخيم الدوله مسجد و مدرسه اي بنا کرد که مسجد بزرگ آن در سمت جنوبي و مدرسه مستقل با صحن و حجرات در کنار آن قرار گرفته و در سال ۱۳۲۶ ه . ق ساختمان آن پايان يافته و مطابق وقفنامه به تاريخ محرم ۱۳۲۶ ه . ق توليت مسجد را با قيد مباشرت خود مادام الحيات به تنها فرزندش قمرتاج خانم مظفري دختر مرحوم رضاقلي خان فخيم الدوله واگذار نمود که هر کس را قابل و عادل بداند سزاوار امام جماعت در مسجد منصوب فرمايد و مدرس جهت تدريس و تعليم معين نمايد. جميله خانم در همان ايام اتمام مسجد، وفات يافته و جنازه وي مدتي در همان مسجد به امانت  گذاشته بودند که بعدا به عتبات عاليات و در وادي السلام دفن کردند. جميله خانم در واقع نام مادر ذوالفقارخان اول که در دوره کريم خان زند براي وساطت به دربار شيراز رفته بود. بعد از فوت قمرتاج خانم ارشد اولاد او مرحوم آقاي احمد ذوالفقاري منيع الدوله متولي مسجد بودند که بعداز وي توليت مسجد با فرزند
ايشان آقاي تقي ذوالفقاري است.[2]
 
 
مسجد خانم زنجان دربافت تاريخي و در کوچه فخيم الدوله قرار دارد. اين مسجد به نام واقف آن جميله خانم به نام مسجد خانم معروف است. بنا توسط استاد اسماعيل بنا ساخته شده و مشتمل بر سردر ورودي با دو مناره کوتاه، صحن، شبستان تابستاني و زمستاني، حجره هاي متعدد و تزئينات زيباي کاشي کاري مختص دوره قاجاراست. منار ه هاي بنا قابل مقايسه با مدرسه سپهسالار تهران است. کليه نقوش و تزئينات بنا به سبک دوره قاجار و بيشتر از رنگهاي زرد، سياه، فيروز هاي و سفيد استفاده شده است. کتيبه سردر ورودي بنا کاشي کاري و به تاريخ ۱۳۲۲ ه . ق است. اين مسجد در ۱۰ ارديبهشت ۱۳۵۴ به شماره ۱۰۵۵ ثبت در فهرست آثار تاريخي کشور شده است.[3]
 
این وقف نامه در سال22محرم سال1326هجری قمری تنظیم شده ،این سالها مصادف بود با حکومت مظفرالدین شاه قاجار (همزمان با توسعه جامعه و نظام اجتماعي، وقف نيز در ايران گسترش يافت. با تاجگذاري آقا محمد خان در تهران 1210ه .ق.(، ايران از پيوستن يک ساختار سنتي و نظامي بيرون آمده و آهنگ رشد و توسعه را آغاز نمود. خارج شدن ايران از ملوک الطوايفي، روابط گسترده با اروپا و سفارت ها منتهي به تأسيس مدارس، روزنامه ها، بانک ها و ... شد. باتوجه به اين که نظام نام گذاري و ثبت اسناد وجود نداشت و روحانيون در منازل يا مساجد به تمليک و عقد بيع مي پرداختند، ثبت درست در موقوفات جداگانه ايي در دفاتر ثبت وجود نداشت و تا آن زمان در موقوفات اجحاف مي شد.موقوفات زنان در دورة قاجار بسيار چشمگير است و نشانگر مشارکت زنان طبقة بالاي اجتماع در فعاليت هاي اقتصادي و اجتماعي است. از تعداد1160 وقف استان تهران در دورة قاجاريه که ثبت شده، 170 مورد واقفين آن زنان هستند. مدرسه سازي و مسجد سازي نيز در دوران قاجار رونق فراواني داشته است ،در ايران به خصوص در آذربايجان و خراسان به خاطر جنگ هاي صورت گرفته با عثمانيان و روس ها و تغيير توليت ها، بسياري از موقوفات از بين رفته است همچنين روحانيون بزرگ فارس، خراسان، اصفهان، گيلان و مازندران نقش بسيار زيادي در تأسيس مدارس علوم ديني و نشر کتب مذهبي داشته اند)[4]. اروپايياني که در اين دوره از ايران ديدن کرده اند، از املاک فراوان موقوفه سخن گفته اند، ازجمله، هانري رنه آلماني که در اواخر دوره سلطنت ناصرالدين شاه از ايران ديدن کرده است، مي نويسد: »املاک بسياري وقف مساجد و مدارس و بقاع متبرکه شده است. عايدات املاک وقفي بسيار زياد است، مخصوصاً عايدات موقوفات امام رضا (عليه السلام) که مقبره او در شهر مشهد واقع است بسيار مهم مي باشند. « وي درآمد موقوفات امام رضا(عليه السلام) را در سراسر کشور شصت هزار تومان نقد و ده هزار خروار غله ذکر مي کند. با وجود اين که املاک موقوفه از دادن ماليات معاف بودند، شاه به عنوان حق التوليه سالي هزار تومان از مشهد دريافت مي کرد [5] .
پولاک پزشک و سياح آلماني نيز در سفرنامه اش تحت عنوان »ايران و ايرانيان « از بناهاي عام المنفعه که به کمک موقوفات اداره مي شود اين چنين ياد مي نمايد: حمام هاي عمومي به اثر موقوفات ديني ايجاد مي شود و مخارج نگاه داري آن نيز از همان محل است.  در جايي ديگر از سفرنامه اش آورده است: »در بسياري از ميدان هاي عمومي شهر تکيه وجود دارد که بر اثر موقوفات مذهبي ايجاد و نگهداري مي شود[6] « .
 
 
مشروطه که با صدور فرمان مظفرالدين شاه در سال ۱۳۲۴ ه . ق در ايران مستقر شد چون سبب پررنگ شدن نقش قوانين و چارچوب هاي اداري در اداره حکومت شد، تأثير ويژه اي بر اوضاع وقف گذاشت؛ ولي کماکان حکام خودکامه دست اندازي هاي خود را ادامه داده و اين بار با وضع قوانين ناصواب اين سنت حسنه را از مسير اصلي خويش منحرف مي نمودند. با اين حال انقلاب مشروطه در جهت منفي و مثبت بر وقف تأثيرگذار بود. در دوران مشروطه با تأسيس وزارت معارف و اوقاف و صنايع مستظرفه در سال ۱۳۲۸ ه .ق اداره امور وقف تحت نظر اين وزارتخانه قرار گرفت و در شهرستان ها مسئول اداره معارف وظيفه رسيدگي به موقوفات را در کنار امور آموزش و پرورش بر عهده گرفت؛ به اين ترتيب دخالت يا به تعبيري نظارت بر اوقاف بيشتر شد.
با گسترش ادارات و اهميت دادن به ثبت موقوفات، حفاظت از موقوفات سهل تر و امکان تبديل آن ها به املاک شخصي کمتر شد. هنگامي که امور اوقاف و آموزش و پرورش تحت نظريک وزارتخانه قرار گرفت، در ابتداي امر نگاهي کاملاً فرهنگي به موقوفات رواج يافت ولي به مرور زمان اوقاف از وزارت فرهنگ و معارف تفکيک شد. از ديگر رخدادهايي که با استقرار نظام قانون گذاري در مملکت شاهد بوديم، وضع مقررات مربوط به وقف در برنامه هاي عمراني کشور و توجه به جايگاه موقوفات و نحوه اجراي برنامه هاي عمراني در محدوده موقوفات بود. موقوفات در مقررات مربوط به اراضي شهري و شهرداري ها مورد توجه قرار گرفته، مقرراتي نيز در رابطه با حفظ و حراست آن ها مصوب شد و پرونده هاي قضايي موقوفات در اولويت قرار گرفت[7].
 
 
میانسرای مسجد خانم هشت ضلعی است که در ضلع های شزقی ،غربی و شمالی ان 12حجره برای سکونت طلاب علوم دینی ساخته شده است .طبق وقف نامه واقفه جمیله خانم ذولفقاری (ره)مسجد و مدرسه فوق برای تحصیل طلاب علوم دینی وقف شده است ،که لازم و ضروری است طبق وقف بدان عمل شده و فضایی مناسب با تحصیل طلاب علوم دینی فراهم شود . مدیر کل اوقاف و امور خیریه استان زنجان موقوفه جمیله خانم را یکی ازموقوفات عجیب استان زنجان دانست و عنوان کرد :خانمی از خان زاده های دوران گذشته زنجان که حتی یک خرما نیز وقف ندارند،مدرسه علمیه با مجموعه ای که این مدرسه علمیه را اداره کند را احداث کرده است که چنین موقوفه ای در کشور ویژه است.[8]
در این وقف نامه شاهد 33سطر حمد و ثنای الهی هستیم و بعد از حمد و ثنا  به معرفی واقف می پردازد مقدمه زیبای ادبی و القاب و عناوینی که در این وقف نامه خود نمایی میکند بیانگر وجه تمایز صاحب این وقف نامه با یک واقف از طبقه عادی جامعه می باشد ،در سطر35و 36و37وقف نامه به توصیف بانوی واقف می پردازد :(مصداق اين مقال حال فرخ مال عليا جاه مخدره محترمه نجيبه عليه زين المستورات تاج المخدرات العفيفه جميله خانم دامت عفتها وزيدت توفيقاتها صبيه مرضيه رضوان معان عليتين آشيان طوبي مكان حسينقل يخان طاب ثراه كه توفيقات ابديه و تأييدات سرمديه شامل حال وکامل احوال آن مخدره محترمه گرديده.)
مورد وقفی که جمیله خانم انجام دادند شامل:مدرسه و مسجد بوده است که رقباتی را نیز وقف در جهت این موارد وقف وقف نمودند از ان جمله که در سطر های 62-68شاهد ان هستیم :( مساحت يك دانگ ملك ازجمله دو دانگ مفروز از ششدانگ قريه سهرين من قراء زنجانرود خمسه باكافه منضمات و قاطبه حقوقات از دهكده و بيوتات و عمارات و تلال و جبال و عيون و انهار بهر اسم كه باشد و حدائق و اشجار مثمره و غير مثمره وكهول وكهوف و زاغه و مرابض احشام و اغنام و يونجه زار وعلفخوار و چمن و مزارع متصله وغير مستقله باي اسم رسمت او سميت و اراضي مائيه و ديميه كه فعلا از مزارع و اراضي قريه مرقومه محسوب بوده و ميباشد مستقلا باسمي ناميده شده و ييلاقات بهر اسم كه باشد رفيعا و بيداء و باغات مشجر و معنب و طواحين معموره و مخروبه باي اسم سميت و محل طواحين  و قطعات بهر اسم كه موسوم گرديده وكلما.)
 
نوع وقفی که این بانوی واقف انجام دادند دارای دو بعد می باشد، از یک طرف ما شاهد بعد مذهبی وقف انجام شده هستیم و از طرف دیگر شاهد بعد اموزشی،علمی و یا همان بعد فرهنگی وقف انجام شده میباشیم ، از انجایی که این مدرسه به تعلیم و تربیت طلاب علوم دینی میپردازد باز  به  همان بعد مذهبی مورد وقف بر می گردد.
مکان یابی  جهت احداث ساختمان مسجد و مدرسه که در جنب منزل محل سکونت این بانو بوده و ساختاری که این ساختمان از ان بر خوردار می باشد از انجمله در سطرهای 37،38،39و40شاهد توصیفات ان هستیم.
در سطر های 41،42،43و44وقف نامه به زیبایی از انگیزه وقفی که این بانوی واقف انجام داده اند سخن می گوید  :
(قربه الي الله و نيلا لمثوباتها العظمي ...)،در ابتدا قصد قربت را می بینیم وبدنبال ان هدف از ایجاد مسجد جهت برپایی نماز و احداث مدرسه را تحصیل علوم برای فهم دین و انذار و همچنین تحصیل علوم، درس دادن ،درس گرفتن،برای فهمیدن و انذار،اینها همه میتواند حاکی از دقت و فراست بانوی واقف باشد ،مواردی که در سطر های 50،51،52،53،54و80،74،75،76،77،78شاهد ان هستیم  باز هم تاکیدی میباشد از انگیزه علم جویی واقف ،علومی از زاویه مذهب و محتویات این سطور از انجمله می باشد:
 
(بقدريكه صلاح و قابل داند از مداخل موقوفات كه تفصيل آن خواهد آمد بجهت او مقرر دارد و مدرسي بجهت تدريس و تعليم معين نمايد و وظيفه نيز بجهت او و هكذا موذن وخادم و متصدي امورات مدرسه وساليانه ايشان و هرحجره را دو نفر اصل كه قابل و استعداد تعليم و تعلم و تدريس و تدرس داشته باشند طلبه و صاحب است استمراري و وظيفه قرار بدهند بشرط بيتوته كه شبها درمدرسه مانده مشغول مطالعه و تحصيل بوده تغافل از درس و بحث خود ننموده مدرسه را منزل و گذران امر معيشت خود قرار ندهند گاه گاهي آمده و حجره نشسته ساعتي بعنوان تحصيل مشغول بود بعد درحجره را قفل زده مانع از طلبه قابل و صاحب قوه و استعداد کردند و در هر پنج سال تجربه و امتحان طلاب و محصلين مدرسه و اخراج غير قابل و ادخال قابل با ملاحظه عدم ادخال بوده و شرار آن)
 (كه مادام مسجد و مدرسه را احتياج بتعمير نيست كل مداخل و منافع املاك و طواحين را بموجب تفضيل ذيل صرف وظيفه امام و طلاب و محصلين و مدرس و مدرسه و موذن و خادم و مكبر و متصدي و مباشر دخل وخرج و ساير مباشران و كاركنان كه ضرور و دركار باشند امام جماعات گندم سه خروار نقد دوازده تومان طلاب و محصلين مدرسه كه دوازده حجره ميباشد و در هر حجره دو نفر اصل كه بيست چهار نفر مي شود بهر يكي يك خروار گندم و چهار تومان نقد كه عبارت باشد از بيست چهار خروار گندم و نود شش تومان نقد متصدي امور مدرسه گندم سه خروار و دوازده تومان نقد موذن و خادم گندم دو خروار،  دوازده تومان و وجه گذران طلاب باقل مايقنع هر قدر بهركس مصلحت داند بقدر ضرورتهم و معاشهم علي قدر مراتبهم و زيهم مقدم بر ساير مصارف داشته برساند)
کارکرد اشکار وقفی که جمیله خانم انجام داده اند در واقع همان ترویج و توسعه مذهب و ترویج علوم دینی می باشد .
 
ایشان تولیت موقوفه را با قید مباشرت خود به تنها فرزندش قمرتاج خانم می سپارند و در همان ایام اتمام مسجد وفات یافتند[9].
 
در این وقف نامه شاهد یازده مهر می باشیم که دو عدد انها متعلق به واقف و متولی که فرزند واقف می باشد.
 

 جميله خانم دختر حسينقليخان ناظم العداله ذوالفقاري و آسيه خانم دختر ميرزا ابراهيم خان سرتيپ خمسه )مظفرالدوله( انچه از ظاهر و باطن وقف نامه نشان می دهد زنی بودند مقتدر و با فراست از طبقه بالای اجتماع که با دقت و ظرافت خاصی عمل وقف را به انجام رساندند، انگیزه اصلی ایشان قصد قربت الی الله بوده و نوع وقف ایشان یک وقف مذهبی در درجه اول و در باطن یک نوع وقف فرهنگی انجام دادند که با توجه به دوره خاصی که در ان قرار داشتند همانگونه که در سطور اولیه به ماجرای تاریخی ان اشاره شده در واقع به نوعی پیروی از علماء زمان خویش نمودند و وقف مسجد و مدرسه را به فراخور زمانی که در ان قرار داشتند انجام دادند، و برای به ثمر رسین ان، مقوفات بزرگ دیگری را در همین وقف نامه به ثبت رسانده اند، یعنی در واقع این بانو صرفا به دنبال تقلید از دیگران ویا صرفا به خاطر عمل خیرخواهانه وقف ،وقف ننموده اند، بلکه وقف ایشان در پس اندیشه ایشان بوده است .کارکرد اشکارش همانگونه که اشاره شد همان جنبه های مذهبی و اموزش وترویج دینی اش بوده است .
 


[1] وقف ميراث جاويدان شماره 85 بهار 1393پی نوشت شماره9ص130
 
[2] وقف ميراث جاويدان شماره 85 بهار 1393ص127
 
[3] (همان)ص107
 
 
 
 
 
[4]  وقف میراث جاویدان شماره 79و80پاییز و زمستان سال بیستم1391ص81و82
 
[5] -  وقف میراث جاویدان شماره 85بهار سال 1393  سال بیست و دوم ص67 (سفر نامه از ایران تا بختیاری ص73)
 
[6] (همان) (سفر نامه ایران و ایرانیان ص234و265)
 
 
[7]   وقف میراث جاویدان شماره 85بهار سال 1393  سال بیست و دوم ص68
 
[8] سایت تخصصی حقوقی وقف ،موسسه حقوقی راد اندیشان دادبه،مهدی محمودی راد،وکیل پایه یک دادگستری ومشاور حقوقی
 
[9]  وقف میراث جاویدان شماره 85بهار سال 1393  سال بیست و دوم ص127
[10] (همان)ص126-127